روستایی که شاه عباس ساخت حالا برج‌های میلیاردی در آن قد کشیده‌اند!

به گزارش سرویس اخبار دانشگاهی پایگاه خبری سوفیانیوز، به نقل از فرادید، این دهکده که بیشتر ساکنانش از سادات بودند و همچنین دارای خانه ییلاقی امام جمعه تهران بود، امروزه به یکی از لوکس‌ترین و گران‌قیمت‌ترین محله‌های تهران تبدیل شده است؛ به‌طوری که برج‌های بسیار بلند و آسمان‌خراش‌ها تقریباً همه نشانه‌ها و خاطره خانه‌باغ‌های قدیمی را محو کرده‌اند.

محله کوه‌پایه‌ای ولنجک یکی از مناطق شمالی پایتخت و جزو حوزه منطقه یک شهرداری تهران است. این محله از سمت شمال به ارتفاعات توچال، از جنوب به بزرگراه شهید چمران و نمایشگاه بین‌المللی تهران، از شرق به خیابان ولیعصر و از غرب به محله اوین محدود می‌گردد.

در زمان‌های دور، این ناحیه عمدتاً شامل علفزارها و مناطق کوهستانی بود و به همین دلیل مورد توجه شاهان قاجار برای شکار قرار می‌گرفت. بعدها این منطقه به مجموعه‌ای از باغ‌های ییلاقی معروف تبدیل شد. در دوره‌های بعد، ثروتمندان پایتخت به این محله توجه ویژه‌ای نشان دادند و خانه‌های بسیار زیبا و باارزشی در آن احداث کردند. با این حال، بخش عمده تغییرات شهری، ساخت‌وسازهای گسترده و دگرگونی چهره ولنجک به دهه 1350 شمسی بازمی‌گردد. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به‌ویژه در سال‌های اخیر، باغ‌ها و خانه‌های ویلایی جای خود را به‌طور کامل به برج‌های بلندمرتبه و آسمان‌خراش‌های مدرن داده‌اند.

ولنجک قدیم یا «ولنجق»

ولنجک در گذشته روستایی بود که در حدود 2 کیلومتری امامزاده صالح تجریش قرار داشت. بر اساس روایات، تقریباً پانصد سال پیش به فرمان شاه عباس اول، چند خانواده از سادات مازندران (نوادگان امام چهارم، علی بن حسین علیه‌السلام) در کنار یک چشمه ساکن شدند و این روستا پایه‌گذاری گردید. محل دقیق این روستای اولیه را امروزه در جایگاه مسجد جامع فعلی ولنجک، یعنی شمالی‌ترین بخش خیابان اعجازی (آصف) می‌دانند. همچنین نام خانوادگی اعجازی متعلق به یکی از خانواده‌های مؤسس ولنجک قدیمی بود و اعضای آن عمدتاً به کشاورزی و دامداری مشغول بودند.

باغ داماد ناصرالدین شاه در ولنجک

نصرالله حدادی، پژوهشگر و تهران‌شناس شناخته‌شده، درباره تاریخچه این محله می‌گوید: «آقاسید محمد، برادر کوچک‌تر ابوالقاسم امام جمعه تهران و از نوادگان سیدمحمدمهدی خاتون‌آبادی، در دوره فتحعلی شاه قاجار پس از جنگ ایران و روسیه که شاه در اندوه از دست دادن فرزندش بود، از اصفهان به تهران آمد تا به شاه تسلیت گوید. به درخواست شاه در تهران ماندگار شد و بعدها فرزندانش با خاندان قاجار پیوند خانوادگی برقرار کردند. خود او نیز به سمت امامت جمعه تهران منصوب گردید.

امام جمعه تهران دو باغ ییلاقی داشت: یکی در ولنجک و دیگری در شرق تهران (محل فعلی فرهنگسرای اشراق)؛ همان باغی که پس از وقایع مشروطه، امام جمعه از آنجا به سفارت روسیه پناه برد و سپس از همان مکان به اروپا گریخت. باغ دیگر که در ولنجک قرار داشت، به باغ ظهیرامامی شهرت یافته است.»

حجت بلاغی نیز درباره ولنجک نوشته است: «ولنجک دهکده‌ای بود که همه ساکنانش سادات بودند و دارای راه ماشین‌رو نیز بود. این منطقه را خاندان میرزا ابوالقاسم امام جمعه آباد کردند و همواره در اختیار سادات باقی ماند. آقاسید محمد در زمان رضاشاه باغ بزرگی در این ناحیه خریداری کرد که هنوز باقی است. او شخصیتی بازرو، نجیب، سالم و نیرومند داشت و اغلب مسیر تجریش تا خانه‌باغ خود را پیاده طی می‌کرد. پس از درگذشت، در محل گنبدسرآقا به خاک سپرده شد و خاندان ظهیر امامی از نسل او هستند.»

بر اساس سنت دیرینه شاهان ایران، هر پادشاهی که به تخت می‌نشست، تمام اراضی کشور را متعلق به خود می‌دانست. این رسم در پایتخت بیش از سایر نقاط برجسته بود. خاندان قاجار علاقه بسیار زیادی به دامنه‌های شمالی تهران داشتند. مهم‌ترین کاربرد این دامنه‌ها برای آنان شکارگاه بود و پس از آن، احداث باغ‌ها و عمارت‌های ییلاقی برای گذراندن اوقات خوش، به‌ویژه در فصل تابستان گرم.

علاوه بر این، دامنه‌های شمالی مسیر ارتباطی با مرزهای شمالی کشور نیز به شمار می‌رفت. کوه‌پایه توچال که ولنجک در آن واقع بود، کاملاً در اختیار خاندان قاجار و درباریانشان قرار داشت. همه املاک سلطنتی مستقیماً تحت مالکیت شخص شاه بود و هرگاه می‌خواست، آن‌ها را به نزدیکان، اطرافیان یا زنان حرم‌سرایش هدیه (هبه) می‌کرد. برای نمونه ناصرالدین شاه ولنجک را به مجدالدوله بخشید، کاشانک را به انیس‌الدوله (سوگلی دربار)، سوهانک را به دوستعلی خان معیرالممالک و دربند را به علی خان ظهیرالدوله واگذار کرد و...

حدادی ادامه می‌دهد: «زمین‌های ولنجک جزو خالص‌جات حکومتی تهران بودند که تا زمان ناصرالدین شاه وضعیت حقوقی مشخصی نداشتند. برای اولین بار در دوره او، صدراعظم مشیرالدوله فهرست املاک و اعیان خالصه حکومتی را تنظیم کرد؛ آن هم به دلیل جنگ‌ها و فشار مالی دولت که ناچار شد بخشی از این زمین‌ها را اجاره دهد تا هزینه‌ها تأمین شود. با این حال، زمین‌های توچال را صرفاً به دلیل علاقه شخصی، فقط به ورثه خود منتقل کردند.»

پس از پایان دوره قاجار، رضاشاه پهلوی نیز در نزدیکی تپه علی‌خان (بام تهران در ولنجک) قصری ییلاقی ساخت. رضاشاه همه اموال و املاک احمدشاه و درباریان قاجار را مصادره کرد و به نفع خود و خانواده‌اش ضبط نمود؛ اما به زمین‌های ولنجک که از ارثیه مجدالدوله و مجدالسلطنه (پدربزرگ و پدر همسرش توران امیرسلیمانی) بود، دست نزد و این املاک تا پایان دوران سلطنت او در اختیار خاندان امیرسلیمانی باقی ماند.

محله ولنجک امروزه میزبان مکان‌های مهم و ارزشمندی است. بام تهران و تله‌کابین توچال از مهم‌ترین جاذبه‌های تفریحی این منطقه به شمار می‌روند که تقریباً در اکثر روزهای تعطیل آخر هفته، پذیرای شهروندان تهرانی برای تفریح، ورزش، پیاده‌روی و گذران اوقات فراغت هستند و یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های طبیعی این محله محسوب می‌شوند. همچنین دانشگاه شهید بهشتی یکی دیگر از مراکز مهم واقع در این محله است.